изработка на сайт от Web Solution

Ընտրական գործընթացների լեգիտիմությունն ապահովելու նպատակով հրատապ միջոցառումներ ձեռնարկելու անհրաժեշտության հիմնավորում

Ընտրական գործընթացների լեգիտիմությունն ապահովելու նպատակով հրատապ միջոցառումներ ձեռնարկելու անհրաժեշտության հիմնավորում
Click to enlarge

Click to enlarge

Համառոտ նկարագիր

Չնայած Հայաստանի Հանրապետության սահմանադրությամբ ամրագրված ժողովրդավարական սկզբունքներին` երկրում ձախողվել է ընտրական ինստիտուտի` որպես քաղաքական իշխանության ազատ և արդար ձևավորման և/կամ փոփոխության միջոցի, կայացումը: Ընտրությունները Հայաստանում սովորաբար ուղեկցվում են բազմաթիվ խախտումներով` կասկածի տակ դնելով գործընթացի անցկացման ու ընտրությունների արդյունքների օրինավորությունը: Քաղաքական, տնտեսական ու սոցիալական բարեփոխումների հաջողությունն ապահովելու և Հայաստանի` որպես ժողովրդավարական երկրի հեղինակությունը բարձրացնելու նպատակով հույժ կարևոր է, որպեսզի վերականգնվի իշխանությունների լեգիտիմության նկատմամբ հանրության վստահությունը: Ընտրախախտումների պատճառը, ի թիվս այլոց` Ընտրական oրենսգրքի անկատարությունն է, ուստի, անհրաժեշտ է դրանում որոշակի փոփոխություններ կատարել` նախքան 2013 թ. նախագահական ընտրությունները:

Լեգիտիմ ժողովրդավարական կառավարումը ենթադրում է ազատ, արդար, թափանցիկ ընտրություններ և դրանց արդյունքում` իրավասությունների խաղաղ փոխանցում նոր ձևավորված իշխանությանը: Ուստի, անհրաժեշտ է, ոչ միայն իշխանությունը ժողովրդին պատկանելու գաղափարի հռչակումը, այլև ժողովրդի կամքն արտահայտող կառույցների և գործընթացների ապահովումը:

Սույն փաստաթղթում ներկայացված են Հայաստանի ընտրական օրենսդրության` ընտրությունների լեգիտիմությունը կասկածի տակ դնող հիմնախնդիրները և դրանց լուծմանն ուղղված առաջարկները` կոռումպացված պրակտիկան վերացնելու և առաջիկա ընտրություններում հանրության համար ընդունելի արդյունքներ ապահովելու նպատակով:

Ներածություն

Հայաստանի Հանրապետությունը սահմանադրությամբ հռչակված ժողովրդավարական պետություն է։ «Հայաստանի Հանրապետությունում իշխանությունը պատկանում է ժողովրդին։ Ժողովուրդն իր իշխանությունն իրականացնում է ազատ ընտրությունների, հանրաքվեների, ինչպես նաև Սահմանադրությամբ նախատեսված պետական և տեղական ինքնակառավարման մարմինների ու պաշտոնատար անձանց միջոցով։ Իշխանության յուրացումը որևէ կազմակերպության կամ անհատի կողմից հանցագործություն է» (ՀՀ Սահմանադրություն, հոդված 2): Չնայած սույն ազդեցիկ դրույթներին` 1995 թ. ՀՀ Սահմանադրության ընդունումից մինչ օրս համապետական կամ տեղական ինքնակառավարման մարմինների համարյա ոչ մի ընտրություն Հայաստանում տեղի չի ունեցել քաղաքացիների կամքի ազատ արտահայտման հիման վրա:

Հայաստանում ընտրությունները սովորաբար ուղեկցվում են լուրջ ընտրախախտումներով, որոնք դրսևորվում են բազմակի քվեարկություներով, ընտրակաշառքով, արդեն իսկ նշում կատարած քվեաթերթիկներով իրականացված` «կարուսել» կոչված քվեարկությամբ, վախի մթնոլորտի ձևավորմամբ, ընտրողների, դիտորդների ու վստահված անձանց ահաբեկմամբ, քվեատուփերի լցոնմամբ և արդյունքների կեղծմամբ, ինչը չի արժանանում ո՛չ իրավապահ մարմինների կողմից պատշաճ հետապնդման, ո՛չ էլ դատարանի կողմից դատապարտման: Ուստի, միանգամայն բնական են հետընտրական հուզումներն ու ընտրությունների լեգիտիմությունը կասկածի տակ դնող բողոքները: Նման բողոքների արտահայտման գագաթնակետը հանդիսացան 2008 թվականի ՀՀ նախագահական ընտրություններին հաջորդած զարգացումները, երբ ընտրությունների վիճահարույց արդյունքների դեմ ընդվզող քաղաքացիական խռովությունը իշխանությունների կողմից ճնշվեց ոստիկանական և ռազմական ուժի գործադրմամբ` արդյունքում հանգեցնելով առնվազն 10 մարդու մահվան:

Ըստ Գելափ կազմակերպության կողմից վերջերս իրականացված սոցիոլոգիական հարցման` Հայաստանում ընտրությունների ազնվությանը հավատում է հարցման ենթարկված կանանց 13 և տղամարդկանց 12 տոկոսը: Ընտրությունների արդյունքներին թերահավատորեն վերաբերվող քաղաքացիների թվաքանակով Հայաստանը աշխարհի 125 երկրների շարքում զբաղեցնում է վերջից երրորդ տեղը. ավելի թերահավատ են միայն Հաիթիի եւ Մոնղոլիայի բնակիչները[1]: Ընտրական գործընթացներն ընդհանուր առմամբ ընկալվում են որպես հանրային արարողակարգ, որոնք պարզապես կազմակերպվում են արևմտյան ժողովրդավարական տերությունների մտահոգությունները փարատելու և որոշակի սկզբունքներին բավարարելու համար:

Իրականում, ընտրությունները Հայաստանում ավելի են արմատավորել օլիգարխիկ կարծր կառուցվածքը և երաշխավորել գործող քաղաքական ուժերի շարունակական վերարտադրությունը` չապահովելով պատշաճ դերակատարություն քաղաքացիների և նրանց քվեների համար: Հայաստանի քաղաքացիները խիստ հիասթափված են ընտրական գործընթացներից և ժողովրդավարական հաստատություններից: Ձևավորված իշխանության լեգիտիմությունը չի ճանաչվում, և այլևս զարմանալի չէ, երբ նրանք գործում են ժողովրդի շահերին հակառակ: Մինչդեռ, ընտրական գործընթացների օրինավորության, ինչպես նաև ընտրված անձանց հեղինակության ճանաչումը բացառիկ կարևոր էական դեր ունի ժողովրդավարական գործընթացների զարգացման և քաղաքական, տնտեսական ու սոցիալական բարեփոխումների առումով:

Թեպետ մեծ թվով ընտրախախտումներ տեղի են ունեցել ոչ պատշաճ իրավակիրառ պրակտիկայի հետևանքով, այդուհանդերձ ընտրությունների լեգիտիմությունը կասկածի տակ դնող հիմնական մեխանիզմները թաքնված են ՀՀ ընտրական օրենսգրքում: Ընտրական օրենսդրության բազմաթիվ և շարունակական փոփոխությունները զգալիորեն բարելավել են ընտրությունների կազմակերպման որակը, սակայն, դրանց արդյունքում, ընդհանուր առմամբ, մշակվել է ընտրակեղծիքների առավել կատարելագործված և փորձված զինանոց: Ընտրախախտումներն ընդամենը դարձել են ավելի «փափուկ», քանի որ բռնարարքներն ու անկարգությունները փոխարինվել են պարզ ահաբեկումներով, ընտրակաշառքներով և թաքնված խախտումներով:

Համոզված ենք, որ Հայաստանի իշխանությունների լեգիտիմության ներկայիս պակասը կարող է վերականգնվել միմիայն առաջիկա ընտրությունների օրինավորության ապահովմամբ, ինչի համար պարզապես հարկավոր է ներկա վարչակարգի քաղաքական կամքի դրսևորումը և, ի թիվս այլ միջոցառումների, ՀՀ ընտրական օրենսգրքի մեջ փոփոխությունների կատարումը:

Հիմնախնդիր

ՀՀ ընտրական օրենսգիրքն ունի մի շարք թերություններ, որոնք ազդում են ընտրությունների անցկացման որակի և դրանց ազատ ու արդար բնույթի վրա և սրա պատճառներից մեկն այն է, որ 2007-2008 թթ. ընտրություններից հետո Հայաստանի օրենսդիրները թերացել են անդրադառնալ ԵԱՀԿ/ԺՀՄԻԳ բոլոր հանձնարարականներին[2]: Այնուամենայնիվ, ընտրությունների լեգիտիմությունը կասկածի տակ դնող հիմնական հարցերն առնչվում են վարչական ռեսուրսի չարաշահմանը, ընտրացուցակների ուռճացմանը և քվեարկության գործընթացների խաթարմանը[3]:

Վարչական ռեսուրսի չարաշահում

Հայաստանում կազմակերպվող ընտրությունները հիմնականում ուղեկցվում են վարչական ռեսուրսի չարաշահմամբ, ինչը սովորաբար ծառայում է իշխող կուսակցության կամ ՀՀ գործող նախագահի շահերին: Թեև ՀՀ ընտրական օրենսգիրքը պարունակում է մի շարք սահմանափակումներ, ինչպիսիք են` իրենց լիազորություններն իրականացնելիս պետական և տեղական ինքնակառավարման մարմինների, պետական և համայնքային ծառայողների, ուսումնական հաստատությունների մանկավարժական կազմի աշխատողների, ինչպես նաև սահմանադրական դատարանի անդամների, դատավորների, դատախազների, ոստիկանության, ազգային անվտանգության, քրեակատարողական հիմնարկներում ծառայողների, զինծառայողների և ընտրական հանձնաժողովի անդամների` նախընտրական քարոզչություն կատարելու և ցանկացած բնույթի քարոզչական նյութ տարածելու արգելքը[4], նախընտրական քարոզչության նպատակով ծառայողական պարտականությունների իրականացման համար տրամադրված տարածքների, տրանսպորտային և կապի միջոցների, նյութական ու մարդկային ռեսուրսների օգտագործման արգելքը[5], այդ սահմանափակումները բավարար չեն: Իրականում տեղ են գտնում հանրային ռեսուրսների լայնածավալ չարաշահումներ, որոնք անհավասար պայմաններ են ստեղծում կուսակցությունների/թեկնածուների համար և հաճախ ազդում քաղաքացիների կամքի ազատ արտահայտման վրա:

  • 2012 թ. ՀՀ ԱԺ ընտրությունների ժամանակ բարձրաստիճան պաշտոնյաներն, ինչպես օրինակ, ՀՀ նախագահը, վարչապետը, նախարարներն ու մարզպետներն իրենց պաշտոնեական լիազորություններն իրականացնելիս ակտիվորեն նախընտրական քարոզչություն են ծավալել հօգուտ Հայաստանի հանրապետական կուսակցության` օգտագործելով հանրային ռեսուրսները (այդ թվում` օգտվելով ուղեկցող անձնակազմի և այլ մասնակից պաշտոնյաների տրանսպորտային ծառայություններից աշխատանքային ժամերին)[6]: Նման միջոցառումների լուսաբանումը լրատվամիջոցներով համարվել է «պաշտոնական տեղեկատվություն», և ոչ թե քարոզչություն, որպիսի պարագայում խախտվել է ընդդիմադիր կուսակցությունների` եթերաժամերից հավասար պայմաններով օգտվելու իրավունքը, և արհեստականորեն ավելացվել իշխող կուսակցությանը հատկացված եթերաժամանակի ծավալը:
  • Կրթական հաստատությունների ղեկավարները ստացել են հրահանգ` ապահովելու իրենց աշխատակազմի և սաների (ներառյալ` մանկապարտեզների) ներկայությունը նախընտրական քարոզչություն իրականացնող բարձրաստիճան պաշտոնյաների հետ հանդիպումներին, մասնավորապես` մարզերում[7]:
  • Մի շարք համայնքների ղեկավարներ ակտիվորեն մասնակցել են քարոզարշավի իրականացմանը, ինչպես նաև ընտրությունների ժամանակ եղել են վստահված անձ` ուղղակիորեն ճնշում գործադրելով համայնքի բնակիչների վրա՝ ընդհուպ քվեարկության կատարման ուղղորդումը[8]:
  • Ընտրական օրենսգիրքը պարունակում է թեկնածուների` նախընտրական հիմնադրամից օգտվելու թույլատրելի ծախսերի սպառիչ ցանկ, որը պետք է հանրության համար մատչելի լինի: Այդուհանդերձ, սույն ցանկը սահմանափակվում է զանգվածային լրատվության միջոցներով քարոզչության, դահլիճների, տարածքների վարձակալման, քարոզչական պաստառների, տպագիր և այլ նյութերի ծախսերով` չընդգրկելով հնարավոր այլ ծախսերը, օրինակ` բացօթյա միջոցառումների, տրանսպորտի, աշխատանքի և այլ ծախսերը, ինչը նպաստում է վարչական ռեսուրսի հնարավոր չարաշահումը թաքցնելուն: Բացի այդ, նախընտրական հիմնադրամներ բացելը սահմանված չէ որպես պարտադիր պահանջ:
  • Ընտրական օրենսգիրքը սահմանափակում է արտերկրում գտնվող ՀՀ քաղաքացիների ընտրելու իրավունքը` բացառությամբ դիվանագիտական և հյուպատոսական ներկայացուցչությունների, նրանց ընտանիքի անդամների, ինչպես նաև ՀՀ-ում գրանցված իրավաբանական անձանց` արտասահմանում տեղակայված ներկայացուցչությունների աշխատակիցների, ովքեր հնարավորություն ունեն քվեարկելու էլեկտրոնային եղանակով: Արտասահմանում գտնվող ՀՀ այլ քաղաքացիներին ընտրության հնարավորություն չտալու պարագայում նշված խմբի անձանց համար արտոնյալ ռեժիմ սահմանելը, ըստ էության, խնդրահարույց է: Այս մտահոգությանը գումարվում է այն, որ առհասարակ կասկածելի է էլեկտրոնային քվեարկությունների արժանահավատությունը:
  • Ընտրական օրենսգրքով` նախընտրական քարոզչության ժամանակ, ինչպեu նաև քվեարկության նախորդ և քվեարկության oրը թեկնածուներին, կուuակցություններին, կուuակցությունների դաշինքներին արգելվում է անձամբ կամ նրանց անունից կամ որևէ այլ եղանակով ընտրողներին անհատույց կամ արտոնյալ պայմաններով տալ (խոuտանալ) դրամ, uննդամթերք, արժեթղթեր, ապրանքներ կամ ծառայություններ: Սակայն, գործնականում, այդ ամենն արվում է, այդ թվում` հենց իշխանությունների կողմից (ինչպես օրինակ` հարկերը ներելու մասին որոշումը), և փաստացի սկսվում է ավելի վաղ, քան նախընտրական քարոզչության ժամանակահատվածը:

Ընտրողների ուռճացված ցուցակներ

Հայաստանում շատերը ընտրությունների լեգիտիմության նկատմամբ թերահավատ են, քանի որ, ի թիվս այլոց, չեն վստահում ընտրողների ցուցակների ճշգրտությանը: Սովորաբար այս ցուցակներն ընկալվում են որպես քվեարկության արդյունքները կեղծելու միջոց: ՀՀ ընտրական օրենսգրքով ամրագրված է, որ ընտրողների ցուցակներում ընդգրկված են Հայաuտանի Հանրապետության որևէ համայնքի կոնկրետ հասցեում հաշվառված և ընտրելու իրավունք ունեցող քաղաքացիները: Սա ներառում է նաև այն անձանց, ովքեր, ընդգրկված լինելով բնակիչների համապատասխան ցուցակներում, տարիներ առաջ մեկնել են Հայաստանից, սակայն դուրս չեն եկել հաշվառումից: Ընտրացուցակների նկատմամբ քաղաքացիների թերահավատության պատճառ են հանդիսանում հետևյալ գործոնները.

  • Ընտրողների թիվը ՀՀ Ազգային ժողովի 2007 թ. ընտրությունների ժամանակ կազմել է շուրջ 2.3 միլիոն[9], 2008 թ.ՀՀ նախագահական ընտրությունների ժամանակ` 2.3 միլիոն[10], իսկ 2012 թ. ՀՀ Ազգային ժողովի ընտրությունների ժամանակ` շուրջ 2.5 միլիոն[11]: Ընտրողների թվի ավելացման առնչությամբ կառավարության կողմից տրվող բացատրությունները կասկած են հարուցում` հաշվի առնելով արտագաղթի շարունակական բնույթը. ըստ Միգրացիոն պետական ծառայության` տարեկան մոտավորապես արտագաղթում է 25000 մարդ[12], իսկ 2011 թ. առաջին 10 ամիսների ընթացքում արտագաղթածների թիվը հասել է 81000-ի[13]:
  • Ընտրողների թվաքանակի և ընտրական այլ թվերի մոնիտորինգը բացահայտել է, որ 54 համայնքներում քվեարկության մասնակիցների թիվը գերազանցել է փաստացի բնակիչների թիվը[14]: Ընտրական թվերի համադրմամբ բացահայտվել են նաև զգալի թվով այլ փաստեր, օրինակ, տարօրինակ հասցեներում (եկեղեցու բակ, գազալցակայան և այլն) և կամ պարզապես սխալ հասցեներում ընտրողների գրանցման բազմաթիվ դեպքեր[15]:
  • Youtube-ով շրջանառված տեսանյութերում պատկերված է, թե ինչպես են 2012 թ. մայիսի 6-ի ՀՀ ԱԺ ընտրությունների հենց քվեարկության օրը անձնագրեր բաժանում ընտրական տեղամասերի մոտակայքում, ինչը վկայում է նույն անձի կողմից բազմակի քվեարկություն կատարելու հնարավորության մասին[16]: Նման դեպքերը չեն կանխարգելվել կամ հետապնդվել իրավապահ մարմինների կողմից, և դրանց մասնակիցները պատասխանատվության չեն ենթարկվել, ինչը տեղիք է տալիս կարծելու, որ իրավապահ մարմինները տեղյակ են եղել այդ գործընթացներից և ակտիվորեն պաշտպանել են դրանք: Զուգահեռաբար, ողջ երկրով մեկ զգացվել է նոր անձնագրերի պակաս, ինչն էլ հանգեցրել է այն վարկածին, թե տպված անձնագրերն օգտագործվել են այլ նպատակներով: Մյուս կողմից, ձախողվել է բազմակի ընտրությունը բացառելու համար նախատեսված կարևորագույն միջոցառումը` անձը հաստատող փաստաթղթերի դրոշմակնքումը, քանի որ դրված դրոշմակնիքները, որոնք պետք է պահպանվեին առնվազն 12 ժամ, անհետացել են քվեարկելուց հետո 1 ժամվա ընթացքում:
  • Քվեարկության օրը կազմվող լրացուցիչ ցուցակների խնդիրը ևս մտահոգության տեղիք է տալիս: 2012 թ. ՀՀ ազգային ժողովի ընտրությունների ժամանակ այդ ցուցակներում տեղ են գտել 15363 անձանց անուններ (ընտրողների ցուցակից դուրս մնացածներ, չհաշվառված քաղաքացիներ, ոչ թե ըստ հաշվառման, այլ` փաստացի գտնվելու վայրի քվեարկություն կատարողներ կամ ստացիոնար բուժում ստացող հիվանդներ), մինչդեռ լրացուցիչ ցուցակների կազմման ոչ բավարար թափանցիկ գործընթացը և մոնիտորինգի ենթարկելու դժվարությունները լուրջ մտահոգություններ են առաջացրել դրանց օրինավորության վերաբերյալ:
  • ՀՀ քաղաքացիները հնարավորություն չունեն համոզվելու, որ Հայաստանից շատ տարիներ առաջ մեկնած իրենց բարեկամներն ու հարևանները «չեն հայտնվել և քվեարկել» ընտրությունների օրը: Ստորագրված ցուցակների հետ ծանոթանալու` վստահված անձանց, դիտորդներին և զանգվածային լրատվամիջոցներին ընձեռված իրավական հնարավորությունները, փաստորեն, թույլ չեն տալիս ամբողջական տեղեկատվություն ձեռք բերել` դրանք վերլուծելու և հնարավոր խախտումները բացահայտելու առումով:

Քվեարկության գործընթացների խաթարում

Համաձայն ՀՀ ընտրական օրենսգրքի` ընտրական հանձնաժողովները հաշվում և գրանցում են ընտրական գործընթացին առնչվող որոշակի թվեր, որոնց միմյանց համապատասխանության մակարդակը ցույց է տալիս գործընթացների արդյունավետ իրականացման և լեգիտիմության աստիճանը` բացահայտելով քվեատուփերի լցոնման, ստորագրությունների կեղծման, արդեն իսկ քվեարկած քվեաթերթիկներով իրականացված «կարուսել» քվեարկության և այլ երևույթները: Ընտրական թվերի որոշակի խմբեր պետք է համընկնեն, օրինակ` հատկացված քվեաթերթիկների թիվը պետք է համապատասխանի մարված, վավեր և անվավեր քվեաթերթիկների գումարին, գրանցամատյաններում տեղ գտած ստորագրությունները` վավեր և անվավեր քվեաթերթիկների քանակին, սահմանված նմուշի ծրարների թիվը` վավեր և անվավեր քվեաթերթիկների քանակին: 2012 թ. ՀՀ ազգային ժողովի ընտրությունների թվերի ուսումնասիրությունը բացահայտել է որոշ անհամապատասխանություններ, որոնք հարցականի տակ են դնում ընտրական գործընթացների օրինավորությունը: Մինչդեռ, օրենսդրության վերլուծությունը ցույց է տվել, որ որոշ անօրինականություններ քողարկվում են համապատասխան իրավական ձևակերպումների միջոցով:

  • Տեղ են գտել մոտ 17889 անհամապատասխանություններ (հատկացված քվեաթերթիկների, մարված, վավեր և անվավեր քվեաթերթիկների, ստորագրությունների, սահմանված նմուշի ծրարների թվաքանակում) 1436 ընտրատեղամասերում, որը կազմում է բոլորի 72%-ը[17]: Մինչդեռ, ՀՀ ընտրական օրենսգրքի համաձայն, անճշտություն են համարվել միայն որոշ տեսակի անհամապատասխանությունները: Այն անհամապատասխանությունները, որոնք վերաբերել են հատկացված քվեաթերթիկների ավելցուկին` մարված, վավեր և անվավեր քվեաթերթիկների գումարի համեմատ (օրինակ` որոնք տեղի են ունեցել «կարուսել» քվեարկության պատճառով) կամ գրանցամատյանում ստորագրությունների թվի ավելցուկին (օրինակ` որ տեղի է ունեցել լրացուցիչ կեղծ ստորագրություններ ավելացնելու պատճառով) օրենսգրքի համաձայն զրոյացվել են:
  • Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի նախագահը ընտրական թվերի բացարձակապես բոլոր անհամապատասխանությունները պատճառաբանել է որոշ ծրարների մեջ մեկից ավելի քվեաթերթիկ սխալմամբ դնելու հանգամանքով` համարելով դրանք «չսահմանված նմուշի ծրարներ»: Սակայն, քանի որ ՀՀ ընտրական օրենսգիրքը չի պահանջում նման ծրարների և դրանցում առկա քվեաթերթիկների հաշվարկ, կասկածելի է այդ ծրարների միջի իրական պարունակությունը և տրված բացատրության արժանահավատությունը:
  • ՀՀ ընտրական օրենսգիրքը հնարավորություն չի տալիս հարցականի տակ դնելու ընտրությունների որակը և լեգիտիմությունը` ելնելով բացահայտած անճշտությունների քանակից:
  • Ընտրողների մասնակցության մասին երեք ժամը մեկ զեկուցվող տեղեկությունները մտահոգիչ են այն առումով, որ դրանց համաձայն ողջամիտ ժամանակ չի հատկացվում ընտրողներին պատշաճ իրականացնելու քվեարկության ողջ շրջափուլը և կասկածի տակ են դնում ընտրատեղամասերում տեղի ունեցող գործընթացների օրինականությունը: Զգալի թվով տեղամասերում հրապարակված ընտրողների թիվը գերազանցել է տեղամասային հանձնաժողովի` ընտրողներին սպասարկելու հնարավոր կարողությունը. 713 տեղամասերում քաղաքացիների քվեարկությունը առնվազն 3 ժամ շարունակվել է անհավանական արագությամբ` յուրաքանչյուր մասնակցի տրամադրելով 60 վայրկյանից պակաս ժամանակ` ավարտելու քվեարկության ողջ փուլը[18], որը ներառում է գրանցամատյանում ընտրողի անուն-ազգանունը գտնելը, իր անվան դիմաց ստորագրելը, առանձին քվեարկությունների երկու նմուշի քվեաթերթիկ և ծրար ստանալը, քվեարկության խցիկ մտնելը, կուսակցության և թեկնածուի անունը գտնելը և ընտրելը, յուրաքանչյուր քվեաթերթիկը ծալելը և համապատասխան ծրարում տեղավորելը, քվեատուփին հասնելը, անձնագրում կնիք դնելը, ծրարները ստորագրել տալը, ծրարներն իրենց համապատասխան տուփերի մեջ գցելը: Նման արագությունը իրատեսական չէ անգամ զինվորականների համար, ովքեր քվեախուց են մտնում կազմակերպված շարքերով և մասնակցում միայն համամասնական ընտրակարգով քվեարկությանը: Դրան հակառակ, 20 տեղամասերում ընտրողների մասնակցության մոնիտորինգը վեր է հանել «բացասական» աճ, որտեղ ընտրողների մասնակցության մասին երեքժամյա պարբերականությամբ հրապարակված թվերը հաջորդող ժամերին նվազել են[19]:

Լուծումներ

Որպեսզի վերականգնվի մարդկանց հավատն ընտրությունների նկատմամբ և ապահովվի դրանց լեգիտիմությունը` ՀՀ կառավարությունը պետք է հրատապ միջոցներ ձեռնարկի մինչև առաջիկա նախագահական ընտրությունները փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու ՀՀ ընտրական օրենսգրքում` նախ և առաջ անդրադառնալով վարչական ռեսուրսի չարաշահման, ընտրողների ցուցակների ուռճացման և քվեարկության գործընթացների խաթարման հարցերին:

Մենք, մասնավորապես, հորդորում ենք ՀՀ իշխանություններին ձեռնարկել հետևյալ միջոցառումները.

Վարչական ռեսուրս

1.Առավելագույնս կրճատել ընտրությունների ընթացքում վարչական ռեսուրսի օգտագործման հնարավորությունը` սահմանափակելով բարձրաստիճան պաշտոնյաների մասնակցությունը նախընտրական քարոզչությանը, համայնքների ղեկավարների հանդես գալը` որպես թեկնածուների վստահված անձ, թափանցիկ դարձնելով բոլոր թեկնածուների ծախսերը, խստացնելով վարչական ռեսուրսի չարաշահման համար սահմանված պատժամիջոցները և դիվանագիտական ու հյուպատոսական ներկայացուցչությունների և առաքելությունների համար վերացնելով էլեկտրոնային եղանակով քվեարկելու միջոցը:

Նշված միջոցառումը պահանջում է փոփոխություն կատարել ՀՀ ընտրական օրենսգրքի 18-րդ հոդված 4-րդ մասում (արգելել անչափահասների ներգրավումը քարոզչության մեջ) և 7-րդ մասում (բարեգործության կատարումը սահմանափակել ավելի երկար ժամանակահատվածի համար), 22-րդ հոդվածի 1-ին մասում (պարտավորեցնել թեկնածուներին վայր դնելու իրենց պաշտոնեական լիազորությունները քարոզարշավի ընթացքում), 25-րդ հոդվածի 1-ին մասում (պարտադիր դարձնել նախընտրական հիմնադրամների բացումը), 6-րդ մասում (սահմանել նախընտրական հիմնադրամի և դրանում կատարվող մուծումների առավելագույն չափերը) և 7-րդ մասում (ընդլայնել նախընտրական հիմնադրամներում մուծումներ կատարած անձանց վերաբերյալ տվյալները), 26-րդ հոդվածի 2-րդ մասում (պարտավորեցնել թեկնածուներին հայտարարագրելու քարոզչության բոլոր ծախսերը), 27-րդ հոդվածի 1-ին մասում (ընդլայնել նախընտրական հիմնադրամներից կատարված ծախսերի վերաբերյալ տվյալները), 32-րդ հոդվածի 3-րդ մասում (արգելել հանրային ծառայողների` որպես վստահված անձ հանդես գալը), 60-րդ հոդվածում (վերացնել էլեկտրոնային եղանակով քվեարկության մեխանիզմը), 87-րդ հոդվածի 2-րդ մասում (պարտավորեցնել, որպեսզի նախագահի բոլոր թեկնածուները` ներառյալ գործող նախագահը և նախագահի պաշտոնակատարը, վայր դնեն իրենց պաշտոնեական լիազորությունների կատարումը մինչև ընտրությունների արդյունքների վերջնական հրապարակումը), 107-րդ հոդվածի 2-րդ մասում (պարտավորեցնել բոլոր պատգամավորներին, որպեսզի դադարեցնեն իրենց պաշտոնեական լիազորությունների կատարումը նախքան նախընտրական քարոզչության ավարտը):

Ընտրական ցուցակներ

2.Ստորագրված ընտրական ցուցակները և լրացուցիչ ցուցակները փակցնել տեղամասերում և հրապարակել ինտերնետով` ներբեռնման և որոնման հնարավորությամբ, որպեսզի բացառվեն բազմակի քվեարկության կամ բացակա անձանց փոխարեն քվեարկության դեպքերը:

Հաշվի առնելով իշխանությունների նկատմամբ անընդհատ աճող անվստահությունը` ստորագրված ցուցակների հրապարակումը ներկայումս միակ այլնըտրանքն է ընտրական գործընթացների և ձևավորված իշխանությունների նկատմամբ քաղաքացիների հավատը վերականգնելու առումով, քանի որ այն հնարավորություն կտա մարդկանց ճշգրտելու փաստացի ընտրողների անունները և վերահսկելու գործընթացի օրինականությունը: Դրան հակառակ, ստորագրված ցուցակների չհրապարակման կանոնի հետևողական կիրառումն այլ իրավախախտումների առկայության պարագայում հասկանալի չէ և տեղիք է տալիս կասկածների[20]: Եվ թեև Վենետիկի հանձնաժողովը խորհուրդ չի տալիս հրապարակել ստորագրված ընտրացուցակները, Հայաստանում այս քայլի անհրաժեշտությունը ձեռնարկումը պայմանավորված է հանրային գերակա շահով և առնվազն կծառայի որպես միջանկյալ միջոց` նախքան այլ կանոնակարգերի ընդունումը, որոնք լիովին կվերացնեն ընտրական ցուցակների ուռճացված լինելու նկատմամբ մտահոգությունները:

Այս առաջարկությունների կատարումը պահանջում է փոփոխություն` ՀՀ ընտրական օրենսգրքի 7-րդ հոդվածի 1-ին մասում (սահմանափակել երկրում հաշվառում չունեցող քաղաքացիների ընտրական իրավունքը), 8-րդ հոդվածի 3-րդ մասում (կազմել ցուցակներ և´ իրենց նախկին հասցեից դուրս գրված, և´ նոր հասցեում գրանցված ընտրողների համար) և 4-րդ մասում (հանել երկրում հաշվառում չունեցող քաղաքացիների ընտրացուցակում ընդգրկվելու մեխանիզմը), 11-րդ հոդվածի 1-ին մասում (պարտավորեցնել ընտրողների ցուցակների հրապարակումը համապատասխան տեղամասերում և ինտերնետի միջոցով` ներառյալ գրանցումից դուրս եկածներինը և լրացուցիչ ցուցակները), 12-րդ հոդվածի 2-րդ մասում (քվեարկության օրը սահմանափակել լրացուցիչ ընտրական ցուցակների կազմման հնարավորությունը), 31-րդ հոդվածի 1-ին մասում (դիտորդների և լրատվամիջոցների համար ապահովել ընտրողների ստորագրած ցուցակների մատչելիությունը), 33-րդ հոդվածի 1-ին (վստահված անձանց համար ապահովել ընտրողների ստորագրած ցուցակների մատչելիությունը) և 44-րդ հոդվածում (պահանջել տեղամասի ընտրական հանձնաժողովների նախագահների և քարտուղարների ստորագրությունների առկայությունը ընտրողների փաստացի ցուցակներում):

Քվեարկության գործընթաց

3.Ընտրական գործընթացի որակն արտացոլող բոլոր տեսակի թվերի անհամապատասխանությունները հաշվարկել և գրանցել որպես անճշտություն և ապահովել, որպեսզի անճշտությունների որոշակի տոկոսի դեպքում ընտրությունների արդյունքները տվյալ տեղամասում ճանաչվեն անվավեր: Միջոցներ ձեռնարկել ընտրությունների ողջ գործընթացը դիտարկելու համար ընտրական տեղամասի ներսի և դրսի մուտքերում տեսախցիկների տեղադրման ուղղությամբ:

Տվյալ միջոցառումը կյանքի կոչելու համար անհրաժեշտ է փոփոխություններ կատարել ՀՀ ընտրական օրենսգրքի 55-րդ հոդվածում (տեղամասի լրացուցիչ/օժանդակ պարագաների թվում պահանջել տեսախցիկ), 67-րդ հոդվածի 7-րդ մասում (պահանջել, որպեսզի հաշվարկվեն ոչ սահմանված նմուշի թե՛ քվեաթերթիկները, և թե՛ ծրարները), 72-րդ հոդվածի 1-ին մասում (վերացնել ընտրական թվերում բոլոր անհամապատասխանությունները զրոյացնելու պահանջը), 71-րդ հոդվածում (գրանցել ընտրական թվերի բոլոր անհամապատասխանությունները), 72-րդ հոդվածում (տեղամասի ընտրություններն անվավեր ճանաչել` հիմնվելով անճշտությունների/անհամապատասխանությունների վրա):

Ամփոփում

ՀՀ քաղաքացիները հիասթափված են ընտրությունների ինստիտուտից, քանի որ իշխանությունների կողմից շարունակաբար ձախողվում է պետության կառավարման խաղաղ փոխանցումը օրինական, ազատ և արդար ընտրություններով` հարցականի տակ դնելով պաշտոնավարելը շարունակող կամ նոր պաշտոն ստանձնած ցանկացած իշխանության լեգիտիմությունը: ՀՀ իշխանությունները պետք է ձեռնարկեն կոնկրետ և հրատապ միջոցառումներ` վերահաստատելու հանրային վստահությունը ընտրական համակարգի նկատմամբ և ապահովեն ազատ, արդար և թափանցիկ ընտրություններ` սկսած 2013 թ. փետրվարի նախագահական ընտրություններից:

Սույնով ՀՀ իշխանություններից պահանջում ենք ցուցաբերել ՀՀ ընտրական օրենսգրքում փոփոխություններ կատարելու համար անհրաժեշտ քաղաքական կամք, որպեսզի վերացվեն վարչական ռեսուրսի չարաշահման հնարավորությունները, նվազեցվի ապօրինի ճնշման կիրառումը քաղաքացիների ազատ կամքի ձևավորման և արտահայտման վրա, սահմանափակվեն ընտրողների ցուցակների չարաշահումները, խախտումներն ու կեղծիքները` ընտրությունների լեգիտիմությունը հարցականի տակ դնող խնդիրները վերացնելու նպատակով:

Մենք նաև դիմում ենք միջազգային կազմակերպություններին, ովքեր շահագրգիռ են և ընդգրկված են Հայաստանի ժողովրդավարական զարգացման խնդրում` հորդորելու ՀՀ իշխանություններին, որպեսզի կատարվեն անհրաժեշտ փոփոխություններ ՀՀ ընտրական օրենսգրքում: Խախտումներով անցկացված ընտրությունների արդյունքների ճանաչումը միջազգային կազմակերպությունների կողմից չի նպաստում դրանց նկատմամբ հավատին և հարգանքին` հարցականի տակ դնելով նաև ժողովրդավարության արևմտյան արժեքները:

«Թրանսփարենսի Ինթերնեշնլ հակակոռուպցիոն կենտրոն» ՀԿ
«Իրավունքի Եվրոպա միավորում» ՀԿ
«Իրավունքների պաշտպանություն առանց սահմանների» ՀԿ
«Իրավունքի գերակայություն» ՀԿ
«Հելսինկյան քաղաքացիական ասամբլեայի Վանաձորի գրասենյակ» ՀԿ

——————————————————————————–

[1] http://www.gallup.com/poll/157997/women-worldwide-less-confident-men-elections.aspx
[2] www.osce.org/hy/odihr/elections/armenia/26606 և www.osce.org/hy/odihr/elections/armenia/32115
[3] Մեր կողմից նշված խնդիրներից որոշները նաև տեղ են գտել և քննության են առնվել ԵԱՀԿ/ԺՀՄԻԳ ընտրությունների դիտորդական առաքելության վերջնական զեկույցում, որը հրապարակվել է 2012 թ. մայիսին, տես` http://www.osce.org/node/91962:
[4] Հոդված 18, մաս 6
[5] Հոդված 22, մաս 2
[6] Ընտրական գործընթացների հասարակական վերահսկողություն իրականացնող ահազանգերի ինտերնետային ռեսուրս www.iditord.org
կայքը հաղորդագորություններ է ստացել նախագահի, վարչապետի, սպորտի և երիտասարդության հարցերի փոխնախարարի, գլխավոր դատախազի, Կոտայքի և Սյունիքի մարզպետների, և իրավապահ մարմինների միջին մակարդակի պաշտոնյաների կողմից քարոզարշավ իրականացնելու վերաբերյալ:
[7] www.iditord.org-ը հաղորդագրություններ է ստացել բարձրաստիճան պաշտոնյաների հետ հանդիպումներին դպրոցների, համալսարանների, առողջապահական հիմնարկների, պետական կառույցների, բնական մենաշնորհով օշտված ոլորտների օպերատորների մասնակցության վերաբերյալ
[8] www.iditord.org-ը հաղորդագրություններ է ստացել վարչական ռեսուրսի չարաշահման մասին Գյումրիի, Արմավիրի, Նալբանդյանի, Դրախտիկի, Ագարակի, Մարտիրոսի, Գանձասարի, Վահագնի, Դիմիտրովի, Քարբի, Ոսկեհատի համայնքների համայնքապետերի կողմից:
[9] http://res.elections.am/images/doc/masnakarm.pdf
[10] http://res.elections.am/images/doc/verjnakan2008.pdf
[11] http://res.elections.am/images/doc/060512v.pdf
[12] ՀՀ տարածքային կառավարման նախարարության Միգրացիոն պետական ծառայության պետ Գագիկ Եգանյանի հարցազրույցը, Հայկական ժամանակ, ապրիլի 4, 2012
[13] ՀՀ տարածքային կառավարման նախարարության Միգրացիոն պետական ծառայության պետ Գագիկ Եգանյանի հարցազրույցը, Հայկական ժամանակ, նոյեմբերի 22, 2011
[14] http://elections.transparency.am/index.php?am_place,10
[15] «Մարդիկ գրանցված են նաև եկեղեցու բակում և վառելիքի օբյեկտ-բազաներում», Չորրորդ ինքնիշխանություն, ապրիլի 11, 2012
[16] http://www.youtube.com/watch?feature=player_embedded&v=Fadp6iwWeLM, http://www.youtube.com/watch?v=-sQ0TBbv9OY&feature=g-user-u
[17] http://elections.transparency.am/index.php?am_vote-result,21
[18] http://elections.transparency.am/index.php?am_participation,20
[19] http://elections.transparency.am/index.php?am_participerror,4
[20] Մասնավորապես, 2012թ. խորհրդարանական ընտրությունների ժամանակ ցնդող կնիքների ձախողված փորձի հետևանքով խախտվեց որոշ ընտրողների ընտրություններին մասնակցության գաղտնիությունը:

Leave a Reply

css.php